"गीत की धुन को समझने के लिए, वीडियो जरूर देखें।"
शिव तांडव स्तोत्रम् | Shiv Tandav Stotram | रावण रचित | Lyrics
शिव भजन
संकलित एवं सत्यापित: Gunjan Upadhyay — भजन लेख टीम
जोड़ा गया: 14 अगस्त 2026
भजन का अर्थ
यह भजन किसे समर्पित है और मुख्य भाव क्या है
शिव तांडव स्तोत्रम् भगवान शिव को समर्पित एक प्रसिद्ध संस्कृत स्तोत्र है। मान्यता है कि इसकी रचना लंकापति रावण ने भगवान शिव की स्तुति में की थी। इसमें भगवान शिव के तांडव, उनके स्वरूप, शक्ति, सौंदर्य और भक्त के समर्पण का वर्णन मिलता है।
भजन की पंक्तियों का मतलब
प्रारंभिक श्लोकों में शिव की जटाओं से बहती गंगा, गले में सर्प, डमरू और मस्तक पर अग्नि एवं चंद्रमा का वर्णन है।
आगे शिव के रौद्र और दिव्य स्वरूप, पार्वती के साथ उनके संबंध तथा उनकी करुणा का गुणगान किया गया है।
मध्य के श्लोकों में कामदेव, त्रिपुर, गजासुर, अंधक और यम पर शिव की विजय का वर्णन मिलता है।
एक श्लोक में शिव की समदृष्टि और सांसारिक भेदभाव से ऊपर उठने की भावना व्यक्त की गई है।
अंतिम श्लोकों में शिव के ध्यान, उनके मंत्र के स्मरण और स्तोत्र के पाठ से जुड़ी पारंपरिक फलश्रुति बताई गई है।
यह भजन कब और क्यों गाया जाता है
शिव तांडव स्तोत्र का पाठ भगवान शिव की पूजा, प्रातः या सायंकाल की उपासना तथा प्रदोष के अवसर पर किया जाता है।
महाशिवरात्रि और अन्य शिव-सम्बंधित पर्वों पर भी इसका पाठ विशेष रूप से लोकप्रिय है।
भक्त इसे भगवान शिव की स्तुति, ध्यान और भक्ति-भाव को गहरा करने के लिए पढ़ते या सुनते हैं।
इससे जुड़ी मान्यता
मान्यता के अनुसार रावण भगवान शिव का परम भक्त था। कथा में आता है कि कैलास पर्वत को उठाने के प्रयास के बाद शिव ने उसे दबाया और रावण ने उनकी स्तुति की; इसी परंपरा में शिव तांडव स्तोत्र को रावण से जोड़ा जाता है।
भजन के बोल
जटाटवीगलज्जल प्रवाहपावितस्थले
Jatatviglajjal pravahpavitasthale
गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजंगतुंगमालिकाम्।
Galevlamby lambitan bhujangtungmalikam
डमड्डमड्डमड्डमनिनादवड्डमर्वयं
Damaddamaddamaddamninadvaddamarvayan
चकार चंडतांडवं तनोतु नः शिवः शिवम ॥1॥
Chakar chandtandvan tanotu nah shivah shivam 1
जटा कटा हसंभ्रम भ्रमन्निलिंपनिर्झरी ।
Jata kata hasambhram bhramannilimpnirjhari
विलोलवी चिवल्लरी विराजमानमूर्धनि ।
Vilolvi chivallari virajmanmurdhani
धगद्धगद्ध गज्ज्वलल्ललाट पट्टपावके
Dhagaddhagaddh gajjvalallalat pattapavke
किशोरचंद्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं ममं ॥2॥
Kishorachandrashekhare ratih pratikshanan maman 2
धरा धरेंद्र नंदिनी विलास बंधुवंधुर-
Dhara dharendr nandini vilas bandhuvandhur-
स्फुरदृगंत संतति प्रमोद मानमानसे ।
Sphurdrigant santti pramod manmanse
कृपाकटा क्षधारणी निरुद्धदुर्धरापदि
Kripakta kshadharni niruddhadurdharapdi
कवचिद्विगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥3॥
Kavachidvigambare mano vinodmetu vastuni 3
जटा भुजं गपिंगल स्फुरत्फणामणिप्रभा-
Jata bhujan gapingal sphuratphanamniprabha-
कदंबकुंकुम द्रवप्रलिप्त दिग्वधूमुखे ।
Kadambkunkum dravapralipt digvadhumukhe
मदांध सिंधु रस्फुरत्वगुत्तरीयमेदुरे
Madandh sindhu rasphuratvaguttariymedure
मनो विनोदद्भुतं बिंभर्तु भूतभर्तरि ॥4॥
Mano vinodadbhutan bimbhartu bhutabhartari 4
सहस्र लोचन प्रभृत्य शेषलेखशेखर-
Sahasr lochan prabhrity sheshalekhashekhar-
प्रसून धूलिधोरणी विधूसरांघ्रिपीठभूः ।
Prasun dhulidhorni vidhusranghripithabhuh
भुजंगराज मालया निबद्धजाटजूटकः
Bhujangraj malya nibaddhajatjutkah
श्रिये चिराय जायतां चकोर बंधुशेखरः ॥5॥
Shriye chiray jaytan chakor bandhushekharah 5
ललाट चत्वरज्वलद्धनंजयस्फुरिगभा-
Lalat chatvarajvaladdhananjyasphurigabha-
निपीतपंचसायकं निमन्निलिंपनायम् ।
Nipitpanchasaykan nimannilimpnayam
सुधा मयुख लेखया विराजमानशेखरं
Sudha mayukh lekhaya virajmanashekharan
महा कपालि संपदे शिरोजयालमस्तू नः ॥6॥
Maha kapali sampde shirojyalmastu nah 6
कराल भाल पट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल-
Karal bhal pattikadhagaddhagaddhagajjval-
द्धनंजया धरीकृतप्रचंडपंचसायके ।
Ddhananjya dharikritaprachandpanchasayke
धराधरेंद्र नंदिनी कुचाग्रचित्रपत्रक-
Dharadharendr nandini kuchagrachitrapatrak-
प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने मतिर्मम ॥7॥
Prakalpanaikashilpini trilochane matirmam 7
नवीन मेघ मंडली निरुद्धदुर्धरस्फुर-
Navin megh mandli niruddhadurdharasphur-
त्कुहु निशीथिनीतमः प्रबंधबंधुकंधरः ।
Tkuhu nishithinitmah prabandhabandhukandharah
निलिम्पनिर्झरि धरस्तनोतु कृत्ति सिंधुरः
Nilimpanirjhari dharastanotu kritti sindhurah
कलानिधानबंधुरः श्रियं जगंद्धुरंधरः ॥8॥
Kalanidhanbandhurah shriyan jaganddhurandharah 8
प्रफुल्ल नील पंकज प्रपंचकालिमच्छटा-
Praphull nil pankaj prapanchakalimachchhata-
विडंबि कंठकंध रारुचि प्रबंधकंधरम्
Vidambi kanthakandh raruchi prabandhakandharam
स्मरच्छिदं पुरच्छिंद भवच्छिदं मखच्छिदं
Smarachchhidan purachchhind bhavachchhidan makhachchhidan
गजच्छिदांधकच्छिदं तमंतकच्छिदं भजे ॥9॥
Gajachchhidandhakachchhidan tamantkachchhidan bhaje 9
अगर्वसर्वमंगला कलाकदम्बमंजरी-
Agarvasarvamangla kalakdambamanjri-
रसप्रवाह माधुरी विजृंभणा मधुव्रतम् ।
Rasapravah madhuri vijrimbhana madhuvratam
स्मरांतकं पुरातकं भावंतकं मखांतकं
Smarantkan puratkan bhavantkan makhantkan
गजांतकांधकांतकं तमंतकांतकं भजे ॥10॥
Gajantkandhakantkan tamantkantkan bhaje 10
जयत्वदभ्रविभ्रम भ्रमद्भुजंगमस्फुर-
Jayatvadabhravibhram bhramadbhujangmasphur-
द्धगद्धगद्वि निर्गमत्कराल भाल हव्यवाट्-
Ddhagaddhagadvi nirgamatkaral bhal havyavat-
धिमिद्धिमिद्धिमि नन्मृदंगतुंगमंगल-
Dhimiddhimiddhimi nanmridangtungmangal-
ध्वनिक्रमप्रवर्तित प्रचण्ड ताण्डवः शिवः ॥11॥
Dhvanikramapravartit prachand tandavah shivah 11
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजंग मौक्तिकमस्रजो-
Drishadvichitratalpayorbhujang mauktikmasrajo-
र्गरिष्ठरत्नलोष्टयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः ।
Rgarishtharatnaloshtayoh suhridvipakshapakshayoh
तृणारविंदचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः
Trinarvindachakshushoh prajamhimhendrayoh
समं प्रवर्तयन्मनः कदा सदाशिवं भजे ॥12॥
Saman pravartayanmanah kada sadashivan bhaje 12
कदा निलिंपनिर्झरी निकुजकोटरे वसन्
Kada nilimpnirjhari nikujkotre vasan
विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमंजलिं वहन्।
Vimuktadurmatih sada shirahsthamanjlin vahan
विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः
Vimuktalollochano lalamabhallagnakah
शिवेति मंत्रमुच्चरन्कदा सुखी भवाम्यहम्॥13॥
Shiveti mantramuchcharankada sukhi bhavamyaham13
निलिम्प नाथनागरी कदम्ब मौलमल्लिका-
Nilimp nathanagri kadamb maulmallika-
निगुम्फनिर्भक्षरन्म धूष्णिकामनोहरः ।
Nigumphanirbhaksharanm dhushnikamnohrah
तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनींमहनिशं
Tanotu no manomudan vinodinimmhanishan
परिश्रय परं पदं तदंगजत्विषां चयः ॥14॥
Parishray paran padan tadangjatvishan chayah 14
प्रचण्ड वाडवानल प्रभाशुभप्रचारणी
Prachand vadvanal prabhashubhapracharni
महाष्टसिद्धिकामिनी जनावहूत जल्पना ।
Mahashtasiddhikamini janavhut jalpana
विमुक्त वाम लोचनो विवाहकालिकध्वनिः
Vimukt vam lochano vivahkalikadhvanih
शिवेति मन्त्रभूषगो जगज्जयाय जायताम् ॥15॥
Shiveti mantrabhushago jagajjayay jaytam 15
इमं हि नित्यमेव मुक्तमुक्तमोत्तम स्तवं
Iman hi nityamev muktamuktamottam stavan
पठन्स्मरन् ब्रुवन्नरो विशुद्धमेति संततम्।
Pathansmaran bruvannaro vishuddhameti santtam
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नांयथा गतिं
Hare gurau subhaktimashu yati nanyatha gatin
विमोहनं हि देहना तु शंकरस्य चिंतनम ॥16॥
Vimohnan hi dehna tu shankrasy chintnam 16
पूजाऽवसानसमये दशवक्रत्रगीतं
Pujavsansamye dashavakratragitan
यः शम्भूपूजनमिदं पठति प्रदोषे ।
Yah shambhupujnamidan pathati pradoshe
तस्य स्थिरां रथगजेंद्रतुरंगयुक्तां
Tasy sthiran rathagjendraturangyuktan
लक्ष्मी सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः ॥17॥
Lakshmi sadaiv sumukhin praddati shambhuh 17
॥ इति शिव तांडव स्तोत्रं संपूर्णम्॥
Iti shiv tandav stotran sampurnam
दिल दबाकर अपना समर्थन दिखाइए





